Drewniane i murowane
W tym felietonie chodzi o syntetyczne spojrzenie na 183 kościoły parafialne w Diecezji Łomżyńskiej. Oczywiście, tych świątyń w ogóle jest więcej, np. rektoralne, filialne czy stare używane jedynie okazyjnie. Ale z racji na zwykłą przejrzystość tekstu uwaga zostanie skoncentrowana tylko na tych miejscach kultu, które pozostają podstawowe dla aktualnych wspólnot parafialnych.
Przy prezentowaniu parafii erygowanych przed II wojną światową na ogół charakterystyczna jest teza: „w historii parafii istniało kilka kościołów drewnianych”. Po jakimś czasie ulegały one zniszczeniu, najczęściej wskutek pożaru (jakże to musiało być dramatyczne doświadczenie dla parafian, nieprawdaż?). Jednakże dzisiaj jeszcze 20 parafii korzysta z kościoła drewnianego. Szanownym Czytelnikom mógłbym teraz postawić pytanie: Czy znacie ten niesamowity urok związany w przebywaniem w kościele (może „kościółku”) drewnianym w okresie wiosenno-letnim?
Kościoły drewniane służą wiernym w następujących parafiach: Barcice (z 1758; uwaga: od 1948 roku siedziba parafii mieści się w Somiance, gdzie przystosowano na kościół dawny spichrz dworski); Zaręby (z 1775 roku); Turośl (z 1871 roku); Brodowe Łąki (z 1884 roku); Lubiel (z lat 1888-1890); Dąbrówka k. Ostrołęki (z lat 1891-1892); Parciaki (przeniesiony z parafii Czarnia k. Myszyńca w latach 1905-1909, a potem jeszcze zrekonstruowany znacząco w latach 1956-1957); Złotoria (z lat 1919-1920); Dobrylas (z 1920 roku); Czarnia k. Lipnik (z 1921 roku); Kuzie (z 1921 roku); Olszewka (z 1922 roku); Leman (z 1925 roku); Porządzie (przeniesiony z Dzierżenina w latach 1927-1930, potem powiększony); Kunin (dawny protestancki, zakupiony z Marianowa w parafii Lubiel w 1945 roku); Tabędz (przeniesiony z Puchał w 1937 roku); Żebry Perosy (z 1957 roku); Stare Wnory (z lat 1957-1958); Rzewnie (z lat 1958-1960); Lelis (przeniesiony z Nowej Wsi w latach 1987-1989 i ustawiony na murowanym podpiwniczeniu).
Z dawnymi kościołami murowanymi na ogół jest inny problem, zostały one naruszone przez upływ czasu lub zniszczone, w mniejszym lub większym stopniu, podczas II wojny światowej, na ogół w 1944 roku (ogromna liczba). Spójrzmy na kościoły najstarsze, które pochodzą z XVI wieku, gdy w architekturze polskiej wciąż jeszcze miał się dobrze styl gotycki.
Musimy rozpocząć od łomżyńskiej katedry budowanej w takim stylu w latach 1504-1525; od 1526 roku jest to kościół parafialny (czyli farny); pod koniec XVII wieku wskutek remontu przybrała ona rysy barokowe, ale po II wojnie światowej poddano ją regotyzacji. Ktokolwiek zna skalę zniszczeń kościołów podczas pożogi wojennej, ten może zrozumieć cudowną determinację bpa Łukomskiego, by zachować katedrę przed wysadzeniem jej w powietrze przez Niemców. Wystarczy w tym miejscu przywołać Wiznę, gdzie podobny kościół w stylu późnogotyckim z początku XVI wieku został całkowicie zniszczony w 1944 roku (potem odbudowany). Również w Kleczkowie kościół w stylu późnogotyckim, budowany w latach 1512-1518, został całkowicie zniszczony w 1944 roku (odbudowany po wojnie). Analogicznie kościół w Rosochatem, murowany w latach 1527-1546, który został spalony podczas II wojny światowej (odbudowany w 1950 roku). To tylko przykłady.
Niezwykle cennym zabytkiem pozostaje kościół w Wąsoszu, stawiany w stylu późnogotyckim w latach 1508-1534, trójnawowy, z wyposażeniem barokowym, aczkolwiek on także ulegał zniszczeniom, głównie wskutek pożarów.
Na uwagę zasługuje również kościół w Niedźwiadnej, w stylu gotyckim, wzniesiony w połowie XVI wieku i potem wielokrotnie remontowany. Także w Andrzejewie kościół, budowany od 1526 do 1605 roku (konsekracja), był w kolejnych wiekach rozbudowywany. Również kościół w Rutkach, zbudowany w 1568 roku, ulegał zniszczeniom i przeobrażeniom.
Szczepankowo to kościół w stylu gotyku mazowieckiego wznoszony w latach 1537-1547, który w zasadzie ulegał tylko upływowi czasu, obecnie intensywnie remontowany. Podobnie kościół w Broku, już w stylu renesansowym, budowany w latach 1542-1545, potrzebował w XX wieku odremontowania.
Około 70 innych kościołów parafialnych powstało do momentu erygowania Diecezji Łomżyńskiej w 1925 roku. Na przełomie XIX i XX wieku (wciąż jeszcze trwał okres zaborów) były to przeważnie budowle w stylu neogotyckim, np. w Kobylinie, Poświętnem, Płonce Kościelnej, Sokołach, Baranowie, Myszyńcu, Zalasiu, Wąsewie, Ostrowi Mazowieckiej (parafia pw. Wniebowzięcia NMP), Goworowie, Rzekuniu, Kuczynie czy Kuleszach Kościelnych.
Ale mamy też kościoły w stylu barokowym czy neobarokowym (np. w parafii Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Ostrołęce, lata 1647-1660; w Tykocinie, lata 1740-1750; w Czerwinie, z 1777 roku; w Stawiskach, lata 1813-1818; w Kadzidle, lata 1883-1886; w Jedwabnem, lata 1925-1935).
Bardzo dużo świątyń powstało już w stuletnim okresie istnienia Diecezji Łomżyńskiej (1925-2025), pamiętamy, że biskupi łomżyńscy erygowali ponad 60 nowych parafii. Dbałość o budynki sakralne to ważny rys duchowości wiernych Kościoła Łomżyńskiego.
Z Bogiem!
