Słowo „kolęda” wywodzi się z łacińskiego „calendae”, oznaczającego pierwszy dzień miesiąca. Chrześcijańskie kolędy zaczęły kształtować się w średniowieczu. Jednym z kluczowych momentów było roku 1223, gdy św. Franciszek z Asyżu wystawił pierwszą żywą szopkę w Greccio we Włoszech. Podczas tej inscenizacji śpiewano pieśni opowiadające historię Narodzenia Pańskiego – w języku zrozumiałym dla ludu, a nie tylko po łacinie.
W XIII-XIV wieku powstawały pierwsze znane kolędy, np. łacińska „Gaudete” czy niemiecka „In Dulci Jubilo”. W Anglii tradycja „carols” (od francuskiego „carole” – taniec w kręgu) rozwijała się od XV wieku. Najstarsze zachowane manuskrypty z nutami pochodzą z tego okresu.
Dziś najpopularniejszą kolędą na świecie jest „Cicha noc” (Stille Nacht), powstała w 1818 roku w Austrii – przetłumaczona na ponad 300 języków.
W Polsce słowo „kolęda” początkowo oznaczało noworoczne życzenia i podarki, związane z pogańskimi obrzędami słowiańskimi (np. świętem Koliady). Z czasem, pod wpływem chrześcijaństwa, stało się synonimem pieśni bożonarodzeniowej.
Najstarsza znana polska kolęda to „Zdrów bądź, Królu Anielski” z 1424 roku – zapisana w kazaniu Jana Szczekny, spowiednika królowej Jadwigi. Wcześniej, w XIV wieku, Bartłomiej z Jasła tworzył kolędy po łacinie, np. „Buccinemus in hac die”.
W XV-XVI wieku wiele kolęd tłumaczono z łaciny i czeskich śpiewników. Rozkwit nastąpił w baroku (XVII-XVIII w.), gdy powstawały utwory oparte na polskich tańcach, jak polonez. Przykłady: „W żłobie leży” (melodia poloneza koronacyjnego) czy „Bóg się rodzi” Franciszka Karpińskiego (1792).
Polskie kolędy wyróżniają się ludowym charakterem – dzielimy je na kolędy (kościelne, religijne) i pastorałki (domowe, wesołe, z elementami folkloru). Ks. Michał Mioduszewski w XIX wieku zebrał największy zbiór, dzieląc je właśnie w ten sposób.
Kolędy łączą sacrum z profanum, religię z kulturą ludową. W Polsce stały się skarbem narodowym – nigdzie indziej nie ma tak bogatego repertuaru ponad 500 utworów. Śpiewajmy je wspólnie, przekazując tradycję kolejnym pokoleniom!
Fot.: Radio Nadzieja
