Święty Hilary z Poitiers (ok. 310–367), nazywany „Atanazym Zachodu”, należy do największych obrońców prawdziwej wiary w IV wieku. W czasach, gdy cała Europa chrześcijańska była wstrząsana sporem o naturę Jezusa Chrystusa, Hilary nie ugiął się ani przed cesarzem, ani przed modnymi teoriami. Jego życie i pisma pomogły Kościołowi na Zachodzie jasno wyznać wiarę w Trójcę Świętą i prawdziwe Bóstwo Chrystusa.
W Kościele katolickim obchodzimy jego wspomnienie 13 stycznia, a w 1851 roku papież Pius IX ogłosił go Doktorem Kościoła za wkład w teologię i obronę ortodoksji.
Hilary urodził się około 310 roku w Poitiers (dzisiejsza zachodnia Francja) w bogatej, pogańskiej rodzinie arystokratycznej. Otrzymał znakomite wykształcenie klasyczne – retorykę, filozofię i literaturę. Długo poszukiwał prawdy. Najpierw studiował filozofię neoplatońską (kierunek filozoficzny, który mówił o jednym najwyższym Bogu i stopniach bytu poniżej Niego), potem coraz głębiej czytał Pismo Święte. Około 345 roku, już jako dorosły, żonaty mężczyzna, przyjął chrzest razem z żoną i córką Abrą (która później również została uznana za świętą).
W 350 (lub 353/354) roku wierni wybrali go na biskupa Poitiers – w tamtych czasach żonaci mężczyźni mogli zostawać biskupami, bo obowiązkowy celibat wśród duchownych jeszcze nie obowiązywał w całym Kościele.
Właśnie wtedy zaczął się wielki kryzys zwany kryzysem ariańskim (największy spór teologiczny IV wieku dotyczący pytania: czy Jezus Chrystus jest prawdziwym Bogiem, równym Ojcu, czy tylko najwyższym stworzeniem?).
Hilary stał się jednym z najzagorzalszych obrońców wiary sformułowanej na Soborze Nicejskim w 325 roku (pierwszy wielki sobór powszechny Kościoła; uchwalił on słynne wyznanie wiary – Credo nicejskie – które mówi, że Syn Boży jest „współistotny Ojcu”, czyli tej samej boskiej natury co Ojciec, a nie stworzony).
Głównym przeciwnikiem była herezja arianizmu (nauka Ariusza i jego zwolenników, według której Syn Boży nie jest odwieczny i równy Ojcu, lecz jest stworzeniem – wprawdzie najdoskonalszym, ale jednak stworzonym, a więc nie jest prawdziwym Bogiem w pełnym sensie).
Za swoją nieugiętą obronę ortodoksji (prawowitej, prawidłowej wiary) Hilary został w 356 roku skazany przez cesarza Konstancjusza II (zwolennika arian) na wygnanie do Frygii w Azji Mniejszej (dzisiejsza Turcja). Spędził tam około czterech lat. Zamiast się załamać – intensywnie studiował teologię wschodnią i napisał swoje największe dzieło: „De Trinitate” („O Trójcy Świętej”) – 12 ksiąg, w których bardzo dokładnie wyjaśnił wiarę w jednego Boga w trzech Osobach (to właśnie nauka zwana trynitologią – dział teologii zajmujący się tajemnicą Trójcy Świętej).
Hilary był pierwszym wielkim teologiem Zachodu, który tak głęboko połączył myśl łacińską z bogactwem greckiej teologii wschodniej. Wyjaśniał, że: Syn jest współistotny (gr. homoúsios) Ojcu – tej samej boskiej istoty, nie podobny, lecz identyczny w naturze boskiej. Wcielenie nie oznaczało zmniejszenia boskości Chrystusa. Jezus ma dwie natury: boską i ludzką (to zagadnienie nazywamy chrystologią – nauką o osobie i naturach Chrystusa)
Po śmierci cesarza w 361 roku Hilary wrócił do Galii. Natychmiast zorganizował synod w Paryżu (361), który mocno potępił arianizm i umocnił wiarę nicejską na Zachodzie. Pisał listy, organizował spotkania biskupów, nawracał nawet wielu dawnych arian. Zmarł około 367 roku w Poitiers. Był pionierem łacińskiej hymnografii – napisał jedne z pierwszych hymnów kościelnych w języku łacińskim, które wzbogaciły liturgię Zachodu. Jako pierwszy wielki egzegeta (tłumacz i komentator Pisma Świętego) na Zachodzie komentował Ewangelię św. Mateusza i Psalmy. Działał na rzecz jedności Kościoła Wschodu i Zachodu – z tego powodu bywa nazywany „pierwszym ekumenistą” (człowiekiem dążącym do jedności podzielonych chrześcijan)
W IV wieku cesarze bardzo mocno ingerowali w sprawy Kościoła (tzw. cezaropapizm – sytuacja, w której władca świecki próbuje decydować także o sprawach wiary). Hilary stanowczo sprzeciwiał się tej praktyce. Uważał, że cesarz może chronić Kościół, ale nie może narzucać biskupom, w co mają wierzyć. Jego wygnanie było właśnie karą za odmowę podporządkowania się cesarskiej polityce religijnej. Po powrocie przyczynił się do tego, że Galia (dzisiejsza Francja) pozostała w większości wierna nicejskiej wierze, co miało ogromne znaczenie dla dalszych losów chrześcijaństwa w Europie Zachodniej.
Święty Hilary przypomina współczesnym chrześcijanom, że prawda wiary jest warta obrony – nawet za cenę niezrozumienia, wygnania czy utraty pozycji. Pokazuje też, że głęboka wiedza teologiczna i miłość do Pisma Świętego mogą iść w parze z gorliwą pasterską posługą.
W czasach, gdy wielu kwestionuje podstawowe prawdy wiary, niech św. Hilary będzie wzorem odważnego wyznawania Credo i wierności Chrystusowi – prawdziwemu Bogu i prawdziwemu Człowiekowi.
Fot.: „Mozaika św. Hilarego w absydzie bazyliki Saint-Hilaire-le-Grand w Poitiers (Francja) – źródło: Wikimedia Commons
