Już w starożytnej Grecji ceniono wielkość umysłu człowieka, który, poznając idee dobra, piękna i prawdy, przenosi się do wyższego świata. Dzięki intelektowi ludzkość się rozwija. Święty Paweł jednak uczy, że Boga nie osiąga się dzięki naturze, ale dzięki Chrystusowi i darom Jego Ducha. To Duch udoskonala rozum człowieka do rozpoznania Stwórcy. Duch prowadzi nas do prawy o Bożym przymierzu i o celu egzystencji człowieka.
Bóg wychodzi z inicjatywą i daje się poznać ludziom. Człowiek, korzystając tylko z własnego rozumu, nie jest w stanie nawiązać z Nim relacji. Przeszkodami są ograniczoność ludzkiego poznania oraz skutki grzechu pierworodnego, które osłabiają umysł.
Dar rozumu jest to nadprzyrodzony dar umożliwiający rozumienie świata wykraczające daleko ponad poznanie zmysłowe. Dar ten wynika z zaproszenia człowieka do uczestnictwa w poznaniu charakteryzującym samego Boga. Tomasz z Akwinu nazwał rozum „ulubionym tworem Boga”. Rozum jest zakotwiczony w ludzkim duchu, jest tą duchową władzą, dzięki której poznajemy, odkrywamy prawdę o człowieku, o świecie, o Bogu. Rozum jako zdolność naszego poznania tworzy pojęcia, wydaje sądy, dokonuje rozumowań. Dzięki rozumowi jest możliwa religia, nauka, sztuka, moralność, po prostu cała kultura. Dlatego jest niezwykle ważne, aby rozum prawidłowo funkcjonował, aby dobrze odkrywał prawdę, aby wydawał właściwe, obiektywne i sprawiedliwe sądy o rzeczywistości. Święta Teresa z Lisieux wyznała, że „Bóg pouczał ją w sercu”. Wtedy człowiek prowadzony jest przez ukryte natchnienie. Mówiąc obrazowo, taka możliwość widzenia rzeczy od środka pozwala na dostrzeżenie znaczeń nieuchwytnych dla zmysłów.
Dar rozumu, który otrzymujemy od Ducha Świętego, pomaga nam odczytać wolę Bożą względem siebie, czyli to, w jaki sposób żyć. Umożliwia też rozumienie słowa Bożego i przyjęcie Objawienia. Każdy z nas boryka się z różnymi problemami, często zastanawia się, jaką decyzję podjąć w pracy, w szkole, na uczeni czy w rodzinie, dar rozumu w tym nam pomaga, nie jest on tylko czysto ludzkim narzędziem – jest nam dany od Stwórcy, abyśmy mogli go dobrze wykorzystać na drogach naszego życia. Korzystanie z tego daru pomaga zrozumieć człowiekowi, czym jest życie, miłość i śmierć. Bez tego daru człowiek nie jest w stanie patrzeć z odwagą na to, co się z nim dzieje, na swoje życie. Duch Święty przez dar rozumu uzdalnia ludzkiego ducha, by widział i rozumiał sytuacje, wydarzenia, wykraczające poza poznanie zmysłowe. Ewangelia i Prawo stają się jasne. Są żywym i motywującym punktem odniesienia w życiu. Poza tym dar rozumu pozwala zrozumieć to, co w sakramentach najważniejsze, choć niewidzialne. Pozwala uznać strukturę i misję Kościoła, pozwala odróżnić to, co ludzkie, od tego, co Boskie.
Jak starać się dbać o dar rozumu i go w sobie rozwijać?
Jeśli chcemy dar rozumu w sobie rozwijać, potrzeba nam każdego dnia wyzbywać się mentalności świata oraz pogoni za: władzą, prestiżem, poklaskiem, posiadaniem i przyjemnością. Dobrą praktyką jest czytanie Słowa Bożego i w oparciu o nie kształtowanie sumienia i hierarchii wartości w swoim życiu. Ponadto powinienem dziękować Bogu jak najczęściej, konkretnie i za wszystko, w tym za zrozumienie Prawdy.
Starajmy się czerpać ze skarbów Kościoła, sakramentów i nauczania oraz trwać w łasce uświęcającej, co za tym idzie dbać o rozwój życia duchowego. Chciejmy wzrastać w cnotach – z tym związane jest coraz głębsze rozumienie rzeczy Bożych. Dar rozumu pomaga mi oddzielać prawdę od fałszu. Jednak wielokrotnie mogę spotkać na swojej drodze przeszkody, które czynią go bezowocnym.
Rozwój daru rozumu jest ściśle zależny od przyjęcia Słowa Bożego. Wpada ono w glebę serca jak ziarno, które może wydać plon stokrotny. Bóg daje wzrost, ale obfitość plonu w dużej mierze zależy od gleby naszego serca – czy jest zbyt twarda, czy nieoczyszczona z chwastów, żyzna czy jałowa – to zależy od nas. Jeśli nie będę karmił swojej duszy tym, co pochodzi od Boga i prowadzi mnie do Boga, nie będę dobrze wykorzystywał daru rozumu. Chcąc wykorzystywać w swoim życiu Bożą łaskę, w tym dar rozumu, nie mogę skupiać swojej uwagi tylko na życiu cielesnym czy zmysłowym. Istotne są tu potrzeby głębsze, duchowe.
Zatwardziałość mojego serca nie pomoże mi w rozwoju daru rozumu. Nie mogę być głuchy na wezwanie do nawrócenia. Człowiek, który korzysta z tej łaski, stara się dostrzegać obecność Boga i Jego miłosierdzie.
Rozum podpowiada mi, że nie mogę zamykać się jak w więzieniu w swoich osobistych ograniczeniach i zranieniach. Ludzie zamknięci na relacje z innymi przez: nieprzebaczenie, zawziętość, zazdrość, rywalizację, bez współczucia i miłosierdzia do innych i siebie zamykają się na dary oraz na owoce Ducha Świętego.
Czasem brakuje nam wierności i wytrwałości, wtedy szukamy „skrótów i łatwych dróg” w naszym życiu, aby móc odnieść sukces jak najmniejszym kosztem, poświęceniem, pracą. Najważniejsze jest to, aby szybko osiągnąć „efekt chwały”, gdy pojawiają się przeszkody – rezygnujemy z wysiłku. Kiedy przychodzą prześladowania – rezygnujemy, poddajemy się. Duch Święty przez dar rozumu podpowiada mi, abym nie skupiał całej uwagi na swoich problemach. Muszę pamiętać, że Bóg jest moim Ojcem i On naprawdę potrafi mi pomóc, potrafi poradzić sobie z każdą trudnością.
W dzisiejszym świecie widzimy, jak ludzie budują swoje życie na duchu świata, a nie na Duchu Świętym. Objawia się to przez pogoń za karierą „wyścig szczurów”, pogoń za bogactwem (pożądliwość oczu), pogoń za doznaniami (pożądliwość serca), chęć posiadania władzy (pycha ludzka). To wszystko zamyka każdego z nas na wartości wieczne, powoduje odrzucenie łaski Boga, w tym daru rozumu.
Pragnę zakończyć swoje rozważania słowami z encykliki Fides et Ratio („Wiara i Rozum” nr 34) św. Jana Pawła II: „To, czego ludzki rozum szuka «nie znając» (Dz 17, 23), znaleźć można tylko przez Chrystusa: to bowiem, co w Nim się objawia, jest «pełnią prawdy» (por. J 1, 14-16) każdej istoty, która w Nim i przez Niego została stworzona, w Nim zatem znajduje spełnienie”.
ks. Mateusz Gąsowski
