Geografia Diecezji Łomżyńskiej
Chcąc zrozumieć dzisiejszy kształt Diecezji Łomżyńskiej (da się ją wpisać w czworobok, a konkretniej równoległobok), nie wystarczy przywołać tylko okoliczności historycznych sprzed stu lat, kiedy ona powstała (1925). Trzeba również uwzględnić zmiany, które Stolica Apostolska wprowadziła w 1992 roku, a więc gdy Diecezja Łomżyńska liczyła sobie 67 lat swego istnienia. Nie były to bowiem modyfikacje kosmetyczne, ale istotne. Radykalnie zmienił się jej kształt, a jednocześnie jakby przesunęła się ona na zachód.
Gdybyśmy dzisiejsze granice Diecezji Łomżyńskiej nałożyli na mapę Polski sprzed tysiąca lat (moment koronacji pierwszego króla Bolesława Chrobrego), to Diecezja Łomżyńska stanowiłaby północno-wschodnią część Polski, w tym także północno-wschodnią część Mazowsza. Dzisiaj wciąż jeszcze jesteśmy diecezją północno-wschodniego Mazowsza, ale Polska sięga dalej i na wschód (Archidiecezja Białostocka), i na północ (Diecezja Ełcka). Mapy Polski wczesnopiastowskiej zawsze mają zaznaczoną z naszego regionu Wiznę; na północ od niej (aczkolwiek nie bezpośrednio, lecz trochę dalej) i na wschód od niej żyli Jaćwingowie; jest to m.in. dzisiejsza Suwalszczyzna (np. Suwałki, Augustów i Sejny), częściowo polska, a częściowo litewska, kraina mnóstwa jezior (aczkolwiek do „tysiąca” brakuje około… 700), których obecnie w Polsce znajduje się ponad sto. Część Suwalszczyzny należała do Diecezji Łomżyńskiej od początku (1925) do 1992 roku.
Pamiętam, jak w 2018 roku Łomża obchodziła uroczystości związane z 600-leciem otrzymania praw miejskich; Eucharystii w katedrze przewodniczył ówczesny Nuncjusz Apostolski w Polsce Abp Salvatore Pennachio. Przed końcowym błogosławieństwem wypowiedział kilka zdań po włosku o Diecezji Łomżyńskiej; stwierdził, że najbardziej w niej podobają mu się… jeziora. W prezbiterium dało się słyszeć niedowierzający półszept: „Laghi”!? („Jeziora!?”). Biskup Łomżyński po chwili wyjaśnił, że my już jezior nie mamy, mieliśmy je w przeszłości. Przez długi czas Diecezja Łomżyńska mogła się kojarzyć właśnie z tego rodzaju geograficznym pięknem. Tymczasem dzisiaj jesteśmy niemal jednolitą diecezją mazowiecką, a z racji na przepływającą ze wschodu (Łapy) na zachód (Różan) rzekę Narew (wypływa ona na Białorusi i w okolicach Nowego Dworu Mazowieckiego wpada do Wisły), moglibyśmy się nazywać Diecezją Nadnarwiańską.
Bez Suwalszczyzny jednak nie zrozumiemy samej genezy Diecezji Łomżyńskiej. Musimy bowiem sięgnąć pamięcią historyczną do momentu, kiedy po III rozbiorze Rzeczpospolita Obojga Narodów straciła niepodległość (1795): na rzecz Rosji, Austrii oraz Prus. I wtedy Stolica Apostolska musiała dokonać reorganizacji struktur kościelnych. Papież Pius VI (1775-1799) na mocy bulli „Saepe factum est” z 1799 roku eryguje Diecezję Wigierską. Wybór Wigier (mała wioska), leżących na Suwalszczyźnie, nie był przypadkowy. Tutaj bowiem znajdowało się niezwykłe źródło duchowe – erem kamedulski (klasztor), ufundowany w 1667 roku przez króla Polski Jana II Kazimierza Wazę (1648-1668, zm. 1672; pod koniec życia także… kardynała), w którym zakonnicy mieli modlić się codziennie o oddalenie z kraju wszystkich nieszczęść (klasztor skasowano w 1805 roku). W skład Diecezji Wigierskiej nie wchodziła jeszcze Łomża, ale parafie należące do zaboru pruskiego z trzech diecezji, których stolice znalazły się w zaborze rosyjskim, a mianowicie wileńskiej, żmudzkiej i łuckiej. Diecezja Wigierska została podporządkowana bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Rzecz charakterystyczna, że z obszaru nieistniejącej już Diecezji Wigierskiej należą dzisiaj do Diecezji Łomżyńskiej tylko parafie pochodzące z Diecezji Łuckiej (chodzi o Łuck na Ukrainie); jest to aktualnie południowo-wschodnia część Diecezji Łomżyńskiej, geograficzne Podlasie (tzw. Nizina Północnopodlaska), aczkolwiek pozostające od zawsze w strefie aspiracji i wpływów książąt mazowieckich, czyli np. Tykocin, Sokoły, Wysokie Mazowieckie i ich okolice.
Zmiany granic politycznych z racji na powstanie Królestwa Kongresowego czy Królestwa Polskiego sprawiły, że w 1818 roku papież Pius VII (1800-1823) na mocy bulli „Ex imposita Nobis” eryguje Diecezję Augustowską czyli Sejneńską, w skład której wchodzą parafie Diecezji Wigierskiej znajdujące się w obrębie Królestwa Polskiego (to znaczy bez obwodu białostockiego) oraz, uwaga!, Łomża, Wąsosz i Wizna, wszystkie trzy z parafiami okolicznymi (dekanatami), odłączone od powstałej w 1075 roku Diecezji Płockiej. Nowa diecezja pokrywa się z granicami województwa augustowskiego, ale biskup rezyduje w Sejnach. Jej centrum nadal jest więc na Suwalszczyźnie, a nie na Mazowszu. Rzecz jednak charakterystyczna: Diecezja Augustowska czyli Sejneńska zostaje podporządkowana nowo powstałej Metropolii Warszawskiej.
Gdybyśmy chcieli sobie teraz wyobrazić, jaka część terytorium obecnej Diecezji Łomżyńskiej należała wówczas do Diecezji Augustowskiej czyli Sejneńskiej, to chodzi tu w przybliżeniu o prawie całą jego wschodnią połowę (faktycznie trochę mniej), czyli obszar na wschód od Kolna, Łomży i Zambrowa, oczywiście wraz z tymi miastami. Zachodnia część obecnej Diecezji Łomżyńskiej wciąż jeszcze pozostawała w Diecezji Płockiej.
I wreszcie przychodzi rok 1925, nowa reorganizacja Kościoła w niepodległej od 1918 roku Polsce. Powstaje Diecezja Łomżyńska. Ale to materiał na odrębny felieton… Cdn.
Z Bogiem!
