Najstarsze parafie w Diecezji Łomżyńskiej
Śp. papież Franciszek podczas pielgrzymki do Polski (2016) w homilii na Jasnej Górze w Częstochowie powiedział: „Wasza historia, uformowana przez Ewangelię, Krzyż i wierność Kościołowi, była świadkiem pozytywnego wpływu autentycznej wiary, przekazywanej z rodziny do rodziny, z ojca na syna, a zwłaszcza przez matki i babcie, którym trzeba bardzo dziękować”. Powstanie Diecezji Łomżyńskiej poprzedziła wielowiekowa wiara naszych przodków, która znalazła wyraz w wykrystalizowaniu się wspólnot parafialnych. Mnóstwo parafii Diecezji Łomżyńskiej jest starszych od niej samej. Które zatem parafie z obecnie istniejących w strukturze Kościoła Łomżyńskiego mają najdłuższe istnienie?
Pamiętajmy, że najdawniejsza dokumentacja historyczna jest szczątkowa. Np. źródła z XVI wieku wskazują, że w Różanie istniał kościół już w XI wieku, aczkolwiek nie ma pewności, czy był on parafialny. Podobnie wygląda sprawa z Gąsewem (XIII wiek) i Sieluniem (XIII wiek, aczkolwiek odnowienie dokumentu erekcyjnego nastąpiło w 1387 roku). Nieco inaczej trzeba podejść do Broku, skoro dokument z 1203 roku odnosi się do grodu warownego z kościołem; tutaj źródło pochodzi z początku XIII wieku, a więc wcześniejsze zaistnienie parafii jest wysoce prawdopodobne.
Pierwszą chronologicznie parafią, o której wiemy, kiedy powstała, jest… Szczepankowo, a mianowicie w 1242 roku. Obecny kościół w stylu gotyku mazowieckiego został zbudowany w latach 1537-1547 (poświęcenie w 1547 roku przez biskupa płockiego). Do 1822 roku parafia była obsługiwana duszpastersko przez benedyktynów.
Natomiast pierwszą parafią, której znamy datę dzienną powstania, jest Zambrów, parafia pw. Trójcy Przenajświętszej – 4 maja 1283 roku. Niebawem przestała ona jednak istnieć z powodu zawieruch wojennych i wznowiono ją na przełomie XIV i XV wieku.
Sporo parafii powstało w XIV wieku. W Goworowie – ok. 1315 roku. W Kolnie – w ostatnim ćwierćwieczu tamtego stulecia przy kościele pw. św. Katarzyny (dzisiaj jest to parafia pw. św. Anny). W Wyszkowie (pw. św. Idziego) – prawdopodobnie w 1378 roku. W Płoniawach – 3 lutego 1377 roku. W Barcicach – w 1379 roku. W Porytem – w 1386 roku. W Krasnosielcu (dawniej Sielcu) – 10 maja 1386 roku. W Wiźnie – w 1390. W Ostrołęce (pw. Nawiedzenia NMP – fara) – w 1399 roku. I w Piskach – przełom XIV/XV wieku.
XV wiek to niejako okres złoty w erygowaniu parafii na północno-wschodnim Mazowszu. Mały Płock – początek tamtego stulecia. Zawady Kościelne – pierwsza połowa tamtego stulecia. Nur – 1401 rok. Brańszczyk – 1402 rok (odnowienie dokumentu erekcyjnego to 13 czerwca 1590 roku). Szelków – 5 lutego 1402 roku. Piątnica – 1407 rok. Nowogród – 1409 rok. Łomża – 3 lutego 1410 roku, ale chodzi tu o parafię przy kościele pw. NMP, Rozesłania Apostołów i św. Jana na Popowej Górze (w miejscu mniej więcej dzisiejszego klasztoru kapucyńskiego); po zbudowaniu na początku XV wieku fary (dzisiejsza katedra pw. św. Michała Archanioła) parafia została skupiona wokół niej. Puchały – 1411 rok. Jedwabne – ok. 1415 roku. Rutki (Rutki-Kossaki) – ok. 1420 roku. Romany – w 1420 roku. Ostrów Mazowiecka (parafia pw. Wniebowzięcia NMP) – w 1421 roku. Dąbrowa Wielka – w 1423 roku. Dobrzyjałowo – w 1425 roku. Lachowo – w 1429 roku. Andrzejewo – w 1432 roku (sama nazwa jest późniejsza, pierwotnie Wronie). Drozdowo – 9 września 1435 roku. Przytuły – w 1436 roku. Wąsosz – w 1436 roku. Kołaki Kościelne – ok. 1438 roku. Czerwin – 1442 rok. Kleczkowo – w 1442 roku (nieformalnie istniała nieco wcześniej). Troszyn – w 1443 roku. Słucz – w 1444 roku. Burzyn – w 1448 roku. Zuzela – 10 lipca 1448 roku. Czyżew – w 1449 roku. Szumowo – w 1449 roku. Zaręby Kościelne – w 1449 roku. Niedźwiadna – ok. 1450 roku. Wąsewo – w 1450 roku. Miastkowo – w 1451 roku. Rosochate (Kościelne) – w 1458 roku. Grajewo (parafia pw. Trójcy Przenajświętszej) – w 1479 roku. Długosiodło – 24 lipca 1481 roku. Radziłów – w 1482 roku. I Lubotyń – w 1497 roku.
Przyjmując schyłek XV wieku jako kres średniowiecza, mamy prawie pełny obraz powstawania struktury parafialnej na naszych terenach w tamtej epoce. Wszystkie te parafie erygowali biskupi płoccy. Jednakże, jak pamiętamy, Podlasie właściwe należało pierwotnie do Diecezji Łuckiej. Powstała ona nieformalnie w 1404 roku (bo wtedy biskupstwo włodzimierskie zostało podzielone na część polską – łucką i część litewską – włodzimierską), a formalnie w 1425 roku. Biskupi łuccy w XV wieku erygowali następujące parafie: Kuczyn (1419; był to jeszcze dokładnie biskup łucko-włodzimierski), Tykocin (1434), Kobylin (1448), Wyszonki (Kościelne) (1464), Sokoły (1471), Jabłoń (Kościelna) (1493), Jabłonka (Kościelna) (1493), Kulesze (Kościelne) (1493), Wysokie Mazowieckie (1496) i Płonka (Kościelna) (przełom XV/XVI wieku).
Nie wspominam nic o Suwalszczyźnie, która do Diecezji Łomżyńskiej należała tylko do 1992 roku. W takim razie nietrudno zauważyć dwa najpierwotniejsze źródła struktury parafialnej obecnej Diecezji Łomżyńskiej, a mianowicie biskupi płoccy i biskupi łuccy.
Z Bogiem!
