Diecezja północno-wschodniego Mazowsza
Ustanowiona w 1925 roku Diecezja Łomżyńska miała niezwykle oryginalny kształt. Śmiem postawić tezę, że gdyby zrodziła się ona tylko na papierze, to nawet człowiek o niezwykle zaawansowanej wyobraźni artystycznej nie byłby w stanie wytyczyć takich granic Kościoła Łomżyńskiego (jakby kość piszczelowa?). Granice jednak wyznaczyło brutalne życie nacechowane okresem rozbiorów oraz I Wojną Światową, zwaną pierwotnie po prostu Wielką Wojną. Diecezja Łomżyńska była geograficznie niejednolita: Suwalszczyzna, Mazowsze i Podlasie. Najwięcej było Mazowsza, nic więc dziwnego, że i stolicę nowej diecezji objęła mazowiecka Łomża.
Przyporządkowanie od 1 stycznia 1999 roku części Diecezji Łomżyńskiej do województwa podlaskiego z centrum w Białymstoku sprawiło, że szczególnie młodzi ludzie mogą Łomżę błędnie traktować jako Podlasie. Tymczasem Łomża leży w Podlaskiem (tj. województwie podlaskim), ale nie na Podlasiu, tylko na Mazowszu.
Spróbujmy więc teraz prześledzić przynależność tysiącletniej Łomży do kolejnych diecezji. Od powstania Starej Łomży (z kościołem pw. Św. Wawrzyńca) osada ta (a niebawem gród) wchodziła w skład Archidiecezji Gnieźnieńskiej, jako że do tej pierwszej stolicy metropolitalnej w Polsce (z relikwiami św. Wojciecha) należało całe północne Mazowsze (południowe zaś Mazowsze do Diecezji Poznańskiej). Od 1075 roku Łomża należy terytorialnie do powstałej wówczas pierwszej diecezji mazowieckiej ze stolicą w Płocku. W 1410 roku (łatwo zapamiętać, nieprawdaż?) na terenie nowej (obecnej) Łomży powstaje parafia, z kościołem (później rozebranym) w miejscu dzisiejszego klasztoru Braci Mniejszych Kapucynów. Na początku XVI wieku książęta mazowieccy wznoszą farę (aktualnie jest to katedra), a obrzędu jej poświęcenia dokonuje biskup płocki. Od 1818 roku Łomża należy do Diecezji Augustowskiej czyli Sejneńskiej. Wreszcie od 1925 roku jest stolicą biskupią nowo powstałej Diecezji Łomżyńskiej. Obecnie miasto obejmuje 8 parafii.
W wyniku II wojny światowej 7 parafii ówczesnej Diecezji Łomżyńskiej dostało się do Związku Radzieckiego (okolice Teolina) i z takim uszczuplonym terytorium pozostała ona już niezmieniona do 1992 roku. A wtedy właśnie, 25 marca, na mocy bulli Jana Pawła II zatytułowanej „Totus Tuus Poloniae Populus” (Cały Twój lud Polski) doszło do ostatniej reorganizacji Diecezji Łomżyńskiej. Odłączono Suwalszczyznę, a przyłączono od zachodu z Diecezji Płockiej okolice Różana, Wyszkowa, Chorzel, Krasnosielca itp. Diecezja Łomżyńska przybrała tym samym bardziej normalnego kształtu, używam określenia „normalnego” w sensie pozytywnym. Po angielsku napisałbym „shapely”.
Stanowimy zatem teraz diecezję północno-wschodniego Mazowsza, niemal jednolitą geograficznie. Podlasie właściwe to południo-wschodnia cześć obecnej Diecezji Łomżyńskiej, ale jest to obszar bardzo wyraźnie od wieków zasymilowany przez Mazowsze. Chyba najdobitniej widać ten niuans w nazwie miasta Wysokie Mazowieckie, leży ono na Podlasiu właściwym, ale przymiotnik, który je charakteryzuje, to właśnie „Mazowieckie” (a nie „Podlaskie”). Inne miasta Podlasia właściwego należące do Diecezji Łomżyńskiej to: Ciechanowiec, Łapy, Szepietowo i Tykocin. Jest to, moim zdaniem, 10-15 % całego dzisiejszego obszaru Diecezji Łomżyńskiej. Przed rozbiorami Rzeczypospolitej (1772-1773-1795) te tereny należały do Diecezji Łuckiej (chodzi o Łuck na Ukrainie, diecezja powstała na początku XV wieku i istnieje do dzisiaj), podczas gdy cała zachodnia większość obszaru obecnej Diecezji Łomżyńskiej wchodziła w skład mazowieckiej Diecezji Płockiej.
Powtórzmy: jesteśmy diecezją północno-wschodniego Mazowsza, stąd można utworzyć przymiotnik „północno-wschodniomazowiecka” – Diecezja północno-wschodniomazowiecka (zapis poprawny: dywiz jest tylko między kierunkami określającymi, o jakie Mazowsze chodzi). Mam świadomość, że na tym „Mazowszu łomżyńskim” (była taka nazwa w przeszłości) znajduje się niezwykle oryginalna kulturowo Kurpiowszczyzna, czyli dwie Puszcze zasiedlane od czasów nowożytnych: Zielona (była własnością królewską) i Biała (była własnością biskupów płockich), ale nie sądzę, byśmy mogli określać się Diecezją Kurpiowską. Wszak całkiem spora część, wraz ze stolicą biskupią w Łomży, nie ma absolutnie charakteru kurpiowskiego.
PS. W jubileuszowym roku stulecia Diecezji Łomżyńskiej nowego znaczenia może nabrać niedawne zbudowanie w Łapach repliki Sanktuarium Matki Bożej Ostrobramskiej z Wilna. W latach 1925-1991/1992 Diecezja Łomżyńska należała przecież do Metropolii Wileńskiej. Niech ten pomysł duszpasterski Księdza Proboszcza będzie również rodzajem naszego diecezjalnego hołdu wobec partykularnego Kościoła Wileńskiego, z którym byliśmy jakoś eklezjalnie związani przez prawie 7 dekad.
Z Bogiem!
