Jest to felieton zredagowany niejako na marginesie obchodzonego w Polsce od 1998 roku Dnia Judaizmu (17 stycznia). I chociaż w ciągu trzech dekad inicjatywa Konferencji Episkopatu Polski zasadniczo nie rozszerzyła się poza granice naszego kraju (małe wyjątki), to jednak nie powinna zostać porzucona. Albowiem właśnie Polska przez tysiąc lat była miejscem wzniosłej i dramatycznej historii znaczącej części społeczności żydowskiej…
Istnieje obraz Jana Matejki (1838-1893) zatytułowany „Przyjęcie Żydów Roku Pańskiego 1096”, o wymiarach 140,4×199 cm. Przedstawia on delegację żydowską, która prosi księcia Władysława Hermana (objął on nieoczekiwanie władzę po swym bracie królu Bolesławie Szczodrym/Śmiałym, który po zabiciu biskupa krakowskiego Stanisława ze Szczepanowa musiał uda
się na wygnanie) o możliwość osiedlania się w kraju Piastów. Wszystko rozgrywa się przed dawną katedrą romańską w… Płocku, najstarszym mieście Mazowsza, funkcjonującym wówczas jako stolica Polski (1079-1138); z okna swego pałacu obejmuje wzrokiem całe to wydarzenie pierwszy biskup płocki Stefan (zm. ok. 1099). I chociaż obrazowi w kilku aspektach brakuje ścisłości historycznej, to jednak przekaz symboliczny pozostaje niezwykle wyrazisty: Piastowie finalnie otworzyli Polskę dla Żydów; ostatni z nich król Kazimierz III Wielki (zm. 1370) rozszerzył w 1334 roku na całą Koronę Królestwa Polskiego przywileje dla Żydów wydane lokalnie (Wielkopolska) już w połowie XIII wieku. A pod koniec epoki Jagiellonów, czyli w połowie XVI wieku, mieszkało u nas ok. 350 tysięcy Żydów, stanowiąc 7 % populacji Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Wskazany w tytule obrazu rok oznacza początek prześladowań Żydów w Europie zachodniej. I chodzi tu głównie o Żydów aszkenazyjskich, którzy mówili językiem jidysz, wypracowanym w kontekście niemieckim. Inną odmianę wyznawców judaizmu stanowili Żydzi sefardyjscy, mówiący językiem ladino, wypracowanym w kontekście iberyjskim; z Hiszpanii i Portugali zostali oni wypędzeni pod koniec XV wieku. Józef Karo (1488-1575) to uczony, który dokonał kodyfikacji prawa żydowskiego dla Żydów sefardyjskich, wydając dzieło „Szulchan Aruch” (Nakryty stół). Natomiast Mojżesz Isserles (ok. 1525-1572), rabin z Krakowa, skodyfikował prawa dla Żydów aszkenazyjskich, redagując dzieło „Mappa” (Obrus). Jemu właśnie przypisuje się autorstwo etymologicznej legendy, według której uchodźcy żydowscy odczytali nazwę „Polska” jako Polin, co znaczy „tutaj spocznij”. On sam był pod wrażeniem naszej gościnności i życzył polskim Żydom, by już tak zostało „aż do nadejścia Mesjasza”.
U kresu XIX wieku, wraz z ruchem syjonistycznym, przybrała na sile idea powstania „państwa żydowskiego” w ziemi ojców, zasiedlanej teraz głównie przez Arabów. „Alija” (dosłownie po hebrajsku „wstąpienie”) oznacza kolejne fale powracających Żydów do Palestyny; pierwsza fala obejmuje lata 1881-1903, ostatnia, szósta (1941-1947), stanowi w zasadzie ucieczkę nielicznych Żydów przed Holokaustem/Szoah (Zagładą). Dawid Ben-Gurion (1886-1973), pierwszy premier powstałego w 1948 roku państwa Izrael, urodził się w Płońsku na Mazowszu i tam spędził dzieciństwo i wczesną młodość; do Palestyny wyemigrował w 1906 roku.
Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności w Polsce (1921), po odzyskaniu przez nią niepodległości w 1918 roku, mieszkało na naszych ziemiach 2 048 878 Żydów (7,97 % całej populacji Polski). W kolejnym spisie, z 1931 roku, do posługiwania się „językiem żydowskim” przyznało się 2 489 034 osób. W niemieckich obozach śmierci podczas II wojny światowej (1939-1945) zginęło w przybliżeniu 3 miliony polskich Żydów. Ponad 7 tysięcy Polaków (najwięcej z wszystkich nacji) otrzymało honorowy tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” przyznawany za ratowanie Żydów, zgodnie z talmudyczną dewizą: „Kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat”. W ostatnim naszym Spisie Powszechnym (2021) przynależność do narodowości żydowskiej zadeklarowało już tylko 17 156 osób.
Z Bogiem!
