Poncjusz Piłat
Judea (południowa część Ziemi Świętej wraz ze stolicą Jerozolimą) stała się rzymską prowincją w 6 roku po Chr., gdy jej etnarcha Archelaos został skazany na wygnanie przez cesarza Oktawiana Augusta. Odtąd zarządzali nią rzymscy prefekci rezydujący na co dzień w portowej Cezarei Nadmorskiej. Dysponowali oni garnizonem wojskowym, który tworzyło pięć kohort piechoty i jedna ala kawalerii (każda jednostka składowa to od 500 do 1000 żołnierzy, rekrutowanych raczej z pogańskiej ludności Judei). Jedna z tych kohort pod dowództwem trybuna stacjonowała w Jerozolimie, a konkretnie w twierdzy Antonia; w świętym mieście też przebywał sam prefekt w okazji świąt żydowskich, np. Paschy. W sprawy Judei mogli ingerować mający wyższą władzę i bardziej znamienitsi legaci Syrii oraz obecne tam znacznie silniejsze legiony.
Piątym z kolei prefektem Judei był Poncjusz Piłat (w latach 26-36), którego niejako cień pojawia się w Ewangelii III Niedzieli Wielkiego Postu: „Przyszli jacyś ludzie i donieśli Jezusowi o Galilejczykach, których krew Piłat zmieszał z krwią ich ofiar” (Łk 13,1). W Cezarei Nadmorskiej archeologowie znaleźli inskrypcję z jego imieniem i określeniem pełnionego urzędu.
Nie znamy przebiegu życia Piłata, zanim został rzymskim prefektem Judei. Ciekawostką może być chyba tylko to, że prawdopodobnie członek jego rodu, mianowicie Lucius Pontius Aquila, uczestniczył w zamordowaniu Juliusza Cezara. Na bazie literatury apokryficznej przyjmujemy, że żona Piłata, odgrywająca pozytywną rolę w procesie Jezusa (por. Mt 27,19), nazywała się Klaudia Prokula. Jeszcze jedna rzecz pozostaje istotna: za kadencji Piłata było trzech kolejnych legatów Syrii, tj. Lamia (do 32 roku), Flaccus (32-35) i Witeliusz (do 39 roku). Z tej racji, że ten pierwszy rezydował w dalekim Rzymie (dopiero dwaj kolejni już w Antiochii), Piłat szczególnie w pierwszych latach swojej prefektury mógł czuć się bezkarny, nie mając nad sobą żadnej innej kontroli. W latach 29, 30 i 31 bił także monety, na których symbole pogańskie łączyły się z symbolami żydowskimi; to znak, że zależało mu na integracji niewielkiej Judei z ogromnym Cesarstwem Rzymskim.
Filon Aleksandryjski (zm. ok. 54), pisarz żydowski z diaspory, w dziele Poselstwo do Gajuszaprezentuje Piłata jako człowieka „o nieugiętym charakterze”, „zuchwałego i opryskliwego”, z którym związane są „sprzeniewierzenia, przemoc, grabieże, brutalność, tortury, serie egzekucji bez sądu, straszliwe, nie mające końca okrucieństwo”, a także „niechęć i mściwość” (n. 301-303). Z urzędu prefekta zostanie odwołany po masakrze Samarytan; legat Syrii Witeliusz przysłał wówczas na urząd namiestnikowski swego przyjaciela Marcellusa, „a Piłatowi rozkazał odjechać do Rzymu, aby przed Cezarem usprawiedliwił się z zarzutów podniesionych przez Samarytan” (Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 18,85-89). Euzebiusz z Cezarei (zm. 339), biskup starochrześcijański, powołując się jednak na niesprecyzowane bliżej źródła greckie, twierdzi, że „za rządów Gajusa [tj. cesarza Kaliguli; zm. 41] tak wielkie go [Piłata] dotknęły nieszczęścia, że musiał na własne targnąć się życie i stać się własnym swym katem” (Historia Kościelna, II,7).
Pierwsze zetknięcie się Piłata z ludnością żydowską również zakończyło się jego porażką. Otóż, niedługo po swoim przybyciu do Palestyny nakazał on wnieść nocą do Jerozolimy wizerunki Cezara (pogańskie sztandary). Żydzi z protestem udali się więc do Cezarei Nadmorskiej, gdzie on „dał umówiony znak żołnierzom, aby otoczyli Żydów z orężem w ręku. (…) Zagroził, że każe ich wytracić, jeśli nie pogodzą się z pozostawieniem wizerunków Cezara, i skinął na żołnierzy, aby dobyli mieczy. Żydzi, jakby na umówione hasło, rzucili się gromadnie na ziemię i wyciągnąwszy szyje wołali, że raczej gotowi są śmierć ponieść niż przekroczyć prawo. Piłat, zdumiony tak żarliwą pobożnością, nakazał natychmiast zabrać znaki z Jerozolimy” (Józef Flawiusz, Wojna żydowska, II, 173-174).
Niebawem Piłat wywołał nowe bunty Żydów w Jerozolimie: gdy na rachunek skarbu świątyni zaangażował się w budowę akweduktu oraz gdy kazał umieścić w pałacu Heroda pogańskie tarcze wotywne. W pierwszej sytuacji bunt Żydów został brutalnie stłumiony, w drugiej zaś ich listowna skarga do cesarza Tyberiusza zakończyła się sukcesem.
Piłat najbardziej przeszedł do historii z tej racji, że skazał na ukrzyżowanie Jezusa, Odkupiciela świata. Niby próbował Go uwolnić (symboliczne umycie rąk, odwołanie się do swoistego rodzaju głosu ludu i amnestii paschalnej, przeciąganie rozprawy), ale ostatecznie uległ presji żydowskiej i wypowiedział po łacinie (najprawdopodobniej) sentencję wyroku: Condemno. Ibis in crucem – Skazuję. Pójdziesz na krzyż.
Poncjusz Piłat to niezwykła ważna postać w naszym wielkopostnym i jubileuszowym rachunku sumienia: Na ile jestem bezmyślnie korporacyjny? Na ile potrafię stanąć po stronie sprawiedliwości w swoim otoczeniu, i to nawet za ceną osobistej straty? Na ile jestem prawdziwy w nieprzewidzianych sytuacjach krytycznych?
Z Bogiem!
(Hope)
