Na bazie przyjętej w 1999 roku przez Sejm RP „Ustawy o języku polskim” (wielokrotnie później modyfikowanej) do kompetencji specjalnie utworzonej przy Polskiej Akademii Nauk „Rady Języka Polskiego” należy m.in. „ustalanie zasad ortografii i interpunkcji języka polskiego” (art. 13.1). Od 1 stycznia 2026 roku wśród 11 nowości znajduje się zasada o „pisowni wielką literą nazw mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi”. W kampanii informującej o tych zmianach „Rada Języka Polskiego” używa hasła: „mniej wątpliwości, więcej pewności”; chodzi więc o logiczne zharmonizowanie zasad.
W tym felietonie przedstawimy tę regułę językową na przykładzie mieszkańców 4 miast wchodzących w skład (historycznej) Ziemi Łomżyńskiej, tj. Łomży, Ostrołęki, Kolna i Zambrowa; celem weryfikacji zaglądać będziemy do internetowego „Wielkiego Słownika Języka Polskiego” (wsjp.pl).
A zatem najpierw Łomża. Mamy trzy poprawne możliwości: 1) Łomżanka (czyli już nie łomżanka) i Łomżanin (czyli już nie łomżanin); 2) Łomżynianka i Łomżyniak; 3) Łomżynianin. W liczbie mnogiej będą: Łomżanki, Łomżynianki, Łomżanie, Łomżyniacy i Łomżynianie.
Wspomniany słownik wymienia jeszcze trzy inne wersje, które oznacza jako depr., czyli formy deprecjatywne (z łaciny umniejszone, z zabarwieniem negatywnym, np. lekceważącym bądź ironicznym): Łomżyniaki, Łomżany i Łomżyniany. Te formy pozostawmy jednak na boku, bo użyją ich w zasadzie potocznie ludzie spoza Łomży. Np. nastolatkowie ze szkoły na Podlasiu (Łomża to Mazowsze) mogliby powiedzieć w złości, że ich rówieśnicy z Łomży, te patałachy Łomżyniaki/Łomżany/Łomżyniany, niezasłużenie odniosły zwycięstwo w meczu z nimi. Przykład jest mocno teoretyczny, bo raczej dzisiejsza młodzież nie zna tych wersji.
Wróćmy zatem do trzech form poprawnych. Na pewno wersja Łomżynianin/Łomżynianie jest najmniej używana. Ma ona tę wadę, że sprawia wrażenie „przesadzonej”. To tak jakby powiedzieć: Ostrołęczynianin/Ostrołęczynianie, akurat w tej sytuacji są to formy niepoprawne. Przypuszczam, że formy Łomżynianin/Łomżynianie zanikną w przyszłości.
Jeśli chodzi o formy Łomżanka i Łomżanin oraz Łomżynianka i Łomżyniak, to według ekspertów z internetowej poradni językowej ponoć te dwie ostatnie są używane częściej. I chyba tak jest faktycznie. Gdy wobec pewnej wykształconej osoby z Łomży użyłem słów Łomżanka, Łomżanin, Łomżanki i Łomżanie, zostałem skrytykowany, że tak się nie mówi. Osobiście, akurat te formy preferuję, a wersji Łomżynianka/Łomżyniak/Łomżynianki/Łomżyniacy nie lubię. Szczególnie krzywię się na inwokację: „Drogie Łomżynianki!”/„Drodzy Łomżyniacy!” Powtórzmy, te formy są poprawne, ale przy mojej wrażliwości (subiektywnej, podmiotowej) jakby archaiczne, mniej eleganckie, bardziej „wiejskie” niż „miejskie”. Wolę: „Drogie Łomżanki!”/Drodzy Łomżanie!”
W Ostrołęce mieszkają Ostrołęczanki (więcej niż jedna Ostrołęczanka) i Ostrołęczanie (więcej niż jeden Ostrołęczanin). I wspomniany słownik nie podaje już innych form.
W Kolnie mieszkają Kolnianki (też więcej niż jedna Kolnianka) i Kolnianie (również więcej niż jeden Kolnianin). Słownik nie zna formy „Kolniak”, choć lokalny portal używa w swej nazwie takiego wyrazu (ale nawet gdy jest niepoprawny, to chyba nazwy własne portali internetowych można kreatywnie wymyślać?).
I wreszcie w Zambrowie mieszkają Zambrowianki (Zambrowianka) i Zambrowianie (Zambrowianin). Słownik nie zna wyrazu Zambrowiacy, choć tu również istnieje lokalny portal internetowy z tą nazwą.
A gdyby ktoś teraz zapytał, dlaczego ten felieton jest taki swobodny, to odpowiadam: Bo mamy dzisiaj piątek, trzynastego. I zgodnie z piosenką Czerwono-Czarnych i Katarzyny Sobczyk: „Trzynastego – piękniejszy jest świat”.
Z Bogiem!
